ج ) توسعه و تعميم مصداق طبق منابع روايى ، احتكار منحصر در چند نوع موادّ غذايى خاصّ است ؛ ولى برخى از فقها موارد احتكار را محدود به اين مواد غذايى نمىدانند ، چون ملاك و معيار تشريع آن نجات مردم از تنگناهاى اقتصادى به هنگام عسر و حرج است و موضوع واقعى حرمت احتكار كمبود اقتصادى است كه سبب عسر و حرج مىشود . در نتيجه مصاديق جديدى ( با گذشت زمان و تغيير مكان ) بر آنچه در روايت ذكر شده ، اضافه مىگردد . « 1 » د ) تضييق و تخصيص مصاديق زمينى كه احيا شود طبق اطلاق رواياتى از قبيل « من أحيا ارضاً مواتاً فهى له » « 2 » به ملكيّت احياكننده در مىآيد ؛ ولى گذشت زمان و پيشرفت وسايل كشاورزى باعث كشف دقيق موضوع و در نتيجه سبب تضيق و تخصيص مصاديق موضوع احيا به مواردى مىشود كه مايهء سلطهء اقتصادى و طبقاتى نشود و به حدودى كه حاكم آن را تعيين مىكند ، محدود گردد ، چون موضوع دقيق آن ، احيايى است كه ضرر به ديگران را موجب نشود ، اين موضوع گرچه از يك نظر جزء عناوين ثانويه محسوب مىگردد ؛ ولى از جهتى شباهت به تأثير زمان و مكان در موضوعات دارد . ه ) پيدايش مصاديق جديد در بستر زمان و مكان و تأثير عوامل گوناگون ، مصاديق جديدى براى موضوعات احكام پديدار مىشود و مسائل جديدى را وارد فقه مىكنند ؛ مانند دوقلوهاى به هم چسبيده كه موضوعى براى احكام محرميّت ، نكاح و غيره گرديده و در نتيجه احكام مخصوص به خود را طلب مىكند . فقها نوعاً اين موضوعات را تحت عمومات وارد مىدانند و حكم عمومات را بر آنها جارى مىكنند و همچنين موضوعات جديدى مانند بورس اوراق بهادار ، حقوق و مالكيّت‌هاى فكرى ( حق التأليف ، حق الاختراع ، حق الطّبع ، حق الانتشار . . . ) كه هر يك نيازمند حكم خاصّ خود است و نوعاً تحت عمومات و اطلاقاتى ، همانند « أَوْفُوا بِالْعُقُودِ » « 3 » « أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ » « 4 » و « أَوْفُوا بِالْعَهْدِ » « 5 » قرار مىگيرند . درست است كه اين قبيل موضوعات جزء مسائل مستحدثه محسوب مىشود ؛ ولى چون شباهتى به تأثير زمان و مكان در موضوعات دارد در اينجا به آن اشاره كرديم . 2 . تأثير زمان و مكان در احكام همان‌طور كه گفته شد احكام ثابت هستند و حكم هر واقعه عموماً يا خصوصاً در شرع مقدّس مشخص است كه فقيه از طريق استنباط يا تطبيق

--> ( 1 ) . مفتاح الكرامة ، ص 107 ؛ مصباح الفقاهة ، ج 5 ، ص 497 . ( 2 ) . تهذيب الاحكام شيخ طوسى ، ج 7 ، ص 152 ؛ معجم الاوسط طبرانى ، ج 4 ، ص 247 . ( 3 ) . مائده ، آيهء 1 . ( 4 ) . بقره ، آيهء 275 . ( 5 ) . اسراء ، آيهء 34 .